KINARAY-A
by: Kristine Sanchez
"Kinaray-a"
or hinaraya is derived from "iraya" meaning "upstream,"
"ka" meaning "companion," with infixation "in"
meaning "to have undergone something." It refers to the language of Antique (from "Hamtik,"
or large, red ant or wasp) and the upland parts of Iloilo and Capiz. Kinaray-a, says the writer Leoncio Deriada,
is the "mother of mellifluous West Visayan lingua franca, Hiligaynon (Ilongo),
and the less well-known child, Aklanon." He adds
that Kinaray-a "is the Ilongo contribution to the mixed languages of
Romblon, Palawan, and Cuyo Islands, some parts of Mindoro and Masbate and the
southern towns of Negros Occidental and Oriental." Kinaray-a
speakers outnumber Ilongo speakers in Antique, most of Capiz, all of the central
Iloilo towns, and the coastal towns south of Iloilo City; Ilongo is mainly
limited to Iloilo City and all the coastal towns to the north as well as in
Bacolod and most of Negros Occidental (Ani 19:11).
Ilongo has long enjoyed primacy in the region
because it is the language spoken by the ruling classes in the region, namely
the hacienderos on both shores of the Guimaras Strait and the Chinese
compradores from the Molo Parian, while Kinaray-a has long been identified as
"the language of the sacada and the muchacho" (Ani
19:12). The Spanish priests added to the development of
Ilongo by publishing grammars and catechisms in that language, while producing
none in Kinaray-a.
Despite having a disparate vocabulary, with usage differing slightly from town to town (for example, the English "here" could be rigya, rugya, digya, di-a, depending on the location), Kinaray-a speakers understand one another whether they come from Antique, Capiz, or Iloilo. Apart from the population of Antique, which was 419,000 in 1990, the populations of Iloilo towns west, north, and northeast of the towns of Tigbauan, Santa Barbara, Pototan, Anilao, and Dingle inclusive, and the towns of Tapaz and Jamindan in Capiz, all speak Kinaray-a. All in all, there may be around 1,000,000 Kinaray-a speakers.
Note: Thanks to Mert Altares, an Antiqueño working in Saudi Arabia, for
this article.
MGA YANGKOT-YANGKOT
Gindarawat ni Felizardo C. Moscoso
Ang kinaray-a karagto pa nga hambal pero wara gid matugru-i kang husto nga pag-italupangod okon respeto. Tulad kang Latin kag Sankrit, ang Kinaray-a indi pwede madura. Suno kay Dr. Leoncio Deriada nga kinaray-a editor kang ANI kag katapu kang Unibersidad kang Pilipinas, ang Kinaray-a, nanay kang lingua franca, Hiligaynon, kag bata kang Aklanon. Suno pa kana, duro pa kuno ang nagagamit kang amo nga hambal kaysa Hiligaynon - bilog nga Antique, halos bilog nga Capiz, mga banwa sa sentro kang Iloilo kag sur kang siudad kang Iloilo nga marapit sa baybay.
Ang Hambal kuno, kuon ka iba, base sa kahimtangan sa pangabuhi okon obra. Ang Kinaray-a kuno hambal ka mga sakada kag mga taga iraya okon bukid. Tulad sa Tsina, ang mandarin kuno hambal ka mga edukado kag dungganon nga mga tawo, kag ang iba hambal kang ordinaryo nga mga tawo. Dya nga pamensar, bisan indi matuod budlay duraon.
Ang katapu kang Kinaray-a Writers Guild sa Antique nagahimurat nga mapatin-ad ang aton hambal. Ang makabag-o nga pagsulat kang literatura sa Kinaray-a naumpisahan ron, kag si Ma. Milagros C. Geremia nga taga Sibalom kag isara sa mga katapu kang U.P. Visayan Center for West Visayan Studies, ang una sa mga manunulat sa kinaray-a nga natugru-an kang nasyonal nga dungog sa Sentro kang Kultura sa Pilipinas. Darwa man ka mga bataon nga manunulat ang dapat naton taw-an kang atensyon: Si Alex Delos Santos nga taga San Jose kag nagtuon sa U.P.; si Gerry Antoy nga taga Bugasong kag sangka brodkaster sa radyo. Gintukod man ni Alex ang Tabig, grupo ka mga manunulat sa Kinaray-a.
Dya nagapatimaan nga ang kinaray-a naga-ugwad kag kita sa Amerika may bahin man sa pagbulig sa kadya nga tikang. Indi naton dapat ikahuya ang aton hambal. Kon kaisa sa mga kabataan medyo mayha kon ang andang ginikanan nagahambal kang Kinaray-a. Parte dya kang aton kultura kag seguro tudlu-an man naton sanda sa paggamit ka dya kag ang importansya kang pagka-'bilingual'. Bisan ano ang himuon naton, Antiqueño okon Pilipino man kita angud. Gani kon ginpalangga naton ang aton natawhan nga lugar, palanggaon man naton ang aton kultura ilabi ron gid ang Kinaray-a.
Indi gid bala timo masadyahan kari-a kon nagaragumo gid tana ang Kinaray-a nga imo mabati-an? Abaw ti maurihi gid timo sa balita e kon nagatiriko tana ang dila mo ka englis. Kuon ta gani, ay ma-an, indi gid takon mabusog kang 'salad' kag 'hamburger' nga ri-a. Kan-on, ba-og, lamayo kag pinakas gid tana ang manamit!
SUGGESTED LINK: Literary Works in Kinaray-a : Alex C. Delos Santos Homepage
(Alex's current email: datulubay@yahoo.com)