ხმელი წიფელი

ყველას და, მათ შორსი მეც, მიყვარს მაღალი, მწვანით, ყვავილებით მორთული მთა; გაზაფხულის სუნი, ახლად ამომავალი ბალახი, ახლად დამდნარის ყინულისათვის რომ უჯობნია, უცოდველად, უვნელად ამოუჩენია თავი და შეჰყურებს მზეს, ქვეყანას, იჩქმალება, ინაბება, მაგრამ ნაზს, მიბნედილს სახეზე გამჩენსაო, - თითქოს დუდუნებს. საამურია, გაყინული ხეები გაზაფხულის სითბოთი ზოგნი რომ გაიფოთლებიან და სხვანი აყვავდებიან. მიბუნდეს, უღრანს, ბნელს, დაბურულს ტყეს ხომ რა შეედრება!...
   მაგრამ ამჟამად ყველაფერი მავიწყდება და თვალწინ მიდგება მხოლოდ ერთი ხმელი წიფელი. ისიც უღრანს ტყეში დგას, ერთის კლდის თავზედ. ამ კლდესაც ხავერდივით მწვანე ხავსი გადაჰკვრია. ხმელს წიფელს სხვა ხეები შორს უდგანან, თითქოს განგებ გაჰშორებიან და ამაყად დასჩერებიან თავზე. ხმელის წიფლის ახლო რამდენიმე ჟოლის ფეხია მოსული, შველისა და ირმის ნაკვნეტის  ფოთლებით. ისისნი გადმოძაბულან და გადმოსცქერიან დაბლა მდინარეს, მის ფესვებში რამდენიმე ფეხი ძირტკბილა მოდის, ზამთარ-ზაფხულ მწვანე, დაკბილულფოთლებიანი, ხმელს წიფელს წასვლია სიცოცხლის ნიშანწყალი: სამი ტოტიღა შერჩენია შუა წელს ქვევით, ზედა ტანი მოტეხილა და ხევში ჩაჩხატულა, გახიდულა. ამ სამ ტოტში  წელიწადში მარტო ერთს გამოუვა ხოლმე სამი თუ ოთხი ფოთოლი, ისიც ფერწასული, დამჭკნარი, გაყვითლებული. სხვა ხეებს კი, რომ უყუროთ, დატვირთულნი დგანან ბუნების მინიჭებულის სარჩოთი. არაფრად აგდებენ ხმელს წიფელს, ყურადღებას არ აქცევენ. მხოლოდ ზამთრობით, როცა თვითონაც შემოეძარძვებათ ხოლმე საპატარძლო ტანისამოსი და, ცოტად თუ ბევრად დაუახლოვდებიან ხმელს წიფელს, მაშინ თუ შეაცქერდებიან, ისიც გაკვრით... ეს მოხდება სწორედ მაშინ, როდესაც პირბადრი, სახენათელი, თმაგაშლილი ადგილის დედა ბუნების სანუგეშოდ სიყვარულზე, სიწმინდეზე და სიცოცხლეზე ზღაპარს უამბობს. მაშინ შეუბუზღუნებენ ხმელს წიფელს: რას გაშტერებულხარ, საწყალო? ყური დაუგდე, რას ამბობსო!.
   ხმელი წიფელი ამოიკვნესებს ღრმა კვნესით და არც ავად, არც კარგად არ ათხოვებს ამ ამაყ მცენარეს; თითოეული სიტყვა ლახვარივით გულზე ესობა და უჩუმრად ცრემლსა ჰღვრის.
   საბრალო წიფელი! ერთი დრო იყო, რომ ესეც ამაყად გაბარჯღული იდგა, სხვა ხეებს ბევრით მაღლა ასცილდებოდა და თავის დიდრონ ტოტებითა და ფოთლებით ქოხივით ეხურებოდა თავს მთელს ტყეს. მთიდამ ბარად მომდინარი არწივი მის კენწეროზე ისვენებდა, მოღყვებოდა ამაყად ყეფას. ეხლა კი სულთმაბრძოლს დაღფერებია, წაქცევ-წაქცევაზეა მიმზადული. ტანზე რამდენსამე ადგილს საცოდავს გამხმარი ქერქი ასძრობია და ტიტველი გვერდები უჩანს. ერთს ალაგას უფრო გრძლად აჰყრია ქერქი და დედამიწისკენ გრძლად გადმოშვერილა; გეგონებათ, ხანჯალი დაუციათ და ნაწლავები გადმოუყრევინებიათო. აიაც ბევრი თუ აქვს ამ წიფელს, რომ რამდენჯერაც მის ახლო გავლა მომიხდა, ზედ მუდამ კოდალასა ვხედავ. ეს დასაქცევი ერთთავად ზედ აზის და, რაც ძალი და ღონე აქვს, უბრახუნებს იმ გასახმობს, გასავერანებელს ნისკარტს; თან კიდეც დასჭყივის, დაჰკივის, თითქოს ნიშნს უგებსო. აგერ რამდენს ადგილას ამოუღრუტნია წითელი გულამდის. საცაა გულსაც ფქვას დაუწყებს. წითელი დგას, დგას შეუშფოთრად, წარბშეუხრელად; არც ავს ამბობს, არც კარგსა.
   როცა ქარი უბერავს, სხვა ხეები ერწევიან, მხოლოდ ხმელი  წიფელი არ ინძრევა; წინად კი, როცა იგი ჯანსაღად იყო, სიცოცხლით სავსე, ქარის ბერვაზე დაიწყებდა ზღვასავით ღელვას; მისი ტოტები და ფოთლები ჭექა-ქუხილით ხმაურობას ასტეხდენ. ხმელის წიფლის ტოტები ამაყად დედამიწას სცემდენ  ასკდებოდენ. დიაღ, ეხლა ქარს ვეღარ მიჰყვება ხმელი წიფელი სხვა ხეებივით, ძველებურად, შეუპოვრად გულ-მკერდს ვეღარ უპყრობს ქარიშხალს. არ მოიდრიკება კი ხმელი წიფელი და, თუ მოსტყდება, იმის რა ვსთქვათ... მოსტყდება, წაიქცევა, გვერდზე წაწვება, ფესვები გამოჩნდებიან, აღმე თავაჭერილები, თითქოს ლოცულობდენ, ღმერთ ევედრებოდენ, შველასა სთხოვდენო. ზაფხულობით უფრო შესაბრალისია ხმელი წიფელი. სხვა ხეები მორთულან მწვანის ფოთლით, უვნებელნი, უდარდელნი; მათზედ ათასი ფრინველი სხდება საგალობლად, ქედნები ღუღუნებენ იმათ ტოტებზე, ქერონა ჩიტი დაჰკრავს დაუსრულებელს გალობას, წიპრია იკლებს სტვენით იმათ არემარეს და მოუსვენრად გადახტ-გადმოხტის; ყელმოღერებული შველი და ირემი იმათ იჩრდილავს. ეს გაფოთლილი ხეები ამაყად დასცქერიან ბეჩავს ხმელს წიფელს, იმისი ეჩოთირებათდა ამბობენ: ნეტავი შენ არ გვაუშნოებდეო!- არ იციან, რომ ხმელი წიფელი იმათზე მეტად იხსენიება და არიან, იპოვებიან ისეთნი კაცნი, რომელთაც მოსწონთ და უყვართ უბედურებაში ჩავარდნილი ხმელი წიფელი... სოფელში დღეში სამღერ მაინც მოიგონებდნენ ხმელ წიფელს, - სადა გყვანდათ დღეს საქონელიო? მამამ რომ ჰკითხოს თავის შვილებს, ისინი უჩვენებენ ხმელის წიფლის მიდამოს, გაღმითს ან გამოღმითს, თავს ან ბოლოს.
   - ხმელი წიფლის ძირს, კლდეში, ვეფხვი დაბუდებულაო, - ხმა არის სოფელში, -ლეკვები დაუყრიაო. მონადირეებს ენახათ ხმელ წიფლის გარშემოდედა ვეფხვის და იმის ლეკვების კვალიო.
   - ეს სააბედე სოკო ხმელ წიფელს ავაჭერიო, - ამბობს  მეორე.
   დიაღ, არ იციან უგუნურმა ხეებმა, რომ ხალხს ჯერ არ დაუვიწყია ხმელი  წიფლის სახელი, კიდევ ახსოვს იმისი სიდიადე.

განა ყველა, რაც ხმელია,
   კაცისგან საწუნარია?!
   ათასს ცოცხალსა ბევრჯელა
   ათჯერ სჯობს ერთი მკვდარია.
   შენის დანავით, ტიალო,
   გულს დარდი მაწევს ცხარია,
   რაკი გხედავ, რო ბეჩავად
   და უპატრონოდ ხარია,-
   თითქოს დაჰკრესო განგაში,
   სამგლოვიარო ზარია.
   მინდა, რომ დიდხანს ნახარში
   და გულში ნადუღარია
   გაგიზიარო ვარამი,
   მდიოდეს ცრემლის ღვარია.
   რისთვის მოსულხარ, ბეჩავო,
   არ იგლოვები მკვდარია?!
   შენთვის არც წაწყმედა არი,
   არსად ცხონება არია!
   ვინ ან შაგიკრავს კუბოსა,
   ვინ ან აგინთოს სანთელი?..
   ვაჰ, რა ძნელია, კვდებოდეს,
   იკარგებოდეს სახელი!

ღამღამობით ათასში ერთხელ ხმელს წიფელზე ბუ შეჯდება და დაკოდილის ხმით მოჰყვება გულმოკლული ძახილს: ვერ იპოვეო? და როცა, ძახილით დაქანცულს შემოესმის: ვერა, ვერაო, მოსაწყლებული თავს დაჰკიდებს და ღრუ, ღრუო, ხმადაბლა გულს ჩასძახებს.
   ზამთრობით მგელი ესტუმრება ხოლმე ხმელ წიფელს, აიტუზება იმის გვერდით და ღმუის, შიმშილისაგან შეწუხებული. ხმელი წიფელი შეუშფოთრადა სდგას, არც ავს იტყვის, არც კარგს, სდგად გაშტერებული; იმან არც სიბრალული იცის, არც სიმძულვარე; არც სამტროდ ადუღდება გული, არც სამოკეთოდ; ფიქრობს ხმელი წიფელი თიავს თავზე, წარსულზე, აწმყოსა და მომავალზე; გულში თითქოს ღრმად ჩასჭედვია მწუხარება. ბანადახან გადმაცქერდება მის ერთს ფესვის ბოლოზე ამოსულს პატარა დასახულს ყლორტს, რომელიც მზეს და წვიმას უცდის, რომ გაიზარდოს. ესღაა იმისი ნუგეში...

1888-1889 წ.წ.