Mo^.t va`i nha^.n xe't ve^` pha'i nu+~
t.h.

---- -Da`n ba` la` mo^.t co~i xa la., -da`n o^ng kho^ng bao gio+` hie^?u ca?. ----
(C. PATWORE)


Ha(?n la` -da`n o^ng, ai ai cha('c cu~ng -da~ co' la^`n buo^ng ra nhu+~ng lo+`i nha^.n xe't ve^` -da`n ba` cu~ng nhu+ nhu+~ng ca' ti'nh cu?a ho., du` chi? mo^.t lo+`i tha^`m khen ngu+o+~ng mo^. hay che^ bai de` bi?u ve^` mo^.t ngu+o+`i con ga'i na`o -do' hoa(.c nhu+~ng ke? pha'i nu+~ no'i chung. Ma(.c du` kho^ng pha?i ke? ra`nh ro?i, co' nhie^`u kinh nghie^.m trong quan he^. vo+'i nu+~ gio+'i, to^i cu~ng xin ma.n phe'p ca'c ba.n vie^'t ra -da^y -do^i do`ng suy nghi~ rie^ng ve^` ngu+o+`i -da`n ba`. Co' le~ se~ co' nhie^`u ba.n co' cu`ng chung quan nie^.m vo+'i to^i, va` cu~ng kho^ng i't co' y' kie^'n -do^'i la^.p. Va^.y ca'c ba.n co' the^? coi ba`i vie^'t na`y la` co+ so+? cho nhu+~ng tranh lua^.n hay -da`m -da.o sa^u ho+n trong li~nh vu+.c nu+~ gio+'i.

Pha'i nu+~ luo^n luo^n la` mo^.t -de^` ta`i so^'ng -do^.ng tu+` xu+a -de^'n nay. Li.ch su+? -da~ -de^? la.i cho chu'ng ta bie^'t bao hi`nh a?nh nhu+~ng ngu+o+`i phu. nu+~ anh hu`ng no^?i tie^'ng. Ca'c nha` nghe^. thua^.t hay ca'c nha` va(n nha` tho+ -da~ kho^ng tie^'c mo.i su+'c lu+.c va` tho+`i gian -de^? mie^u ta? ngu+o+`i -da`n ba`. Du` la` nhu+~ng bu+'c tranh quye^'n ru~, -du+o+.c the^? hie^.n du+o+'i ne't ve~ cu?a Leonardo Da Vinci, Van Gogh hay nhu+~ng ca^u tho+ -da^.m -da` la? lu+o+'t :
"... Lu+o+.c tru'c cha?i ca`i tre^n ma'i to'c,
Ye^'m -da`o tre^~ xuo^'ng du+o+'i nu+o+ng long.
-Do^i go` Bo^`ng -da?o su+o+ng co`n nga^.m,
Mo^.t la.ch -Da`o nguye^n suo^'i chu+?a tho^ng ...",

(Ho^` Xua^n Hu+o+ng)
ta^'t ca? -de^`u muo^'n da^~n chu'ng ta va`o the^' gio+'i trong tra('ng va` xinh -de.p, ru+.c ro+~ va` hoa`n ha?o cu?a ngu+o+`i -da`n ba`.

Nga`y nay ca'c nha` y ho.c, ta^m ly' ho.c hay xa~ ho^.i ho.c kho^ng chi? du+`ng la.i o+? be^` ma(.t ngoa`i ma` muo^'n nghie^n cu+'u sa^u ho+n mo^.t ca'ch khoa ho.c ve^` ta^m ho^`n va` ti'nh ca'ch tie^`m a^?n be^n trong pha'i nu+~. Tuy va^.y nhu+~ng ngu+o+`i phu. nu+~ no'i chung cu~ng nhu+ mo^~i ngu+o+`i -da`n ba` no'i rie^ng va^~n ma~i ma~i la` mo^.t ca^u ho?i kho^ng the^? tra? lo+`i tro.n ve.n -du+o+.c. Ho. du+o+`ng nhu+ bi. bao phu? bo+?i nhu+~ng ma`ng vo^ hi`nh bi' hie^?m. Hay no'i ca'ch kha'c, -da`n ba` nhu+ mo^.t va^.t the^? ma` ta tu+o+?ng nhu+ co' the^? ba('t la^'y hay xuye^n tha^'u no' de^~ da`ng, nhu+ng la. thay va`o ba^'t cu+' lu'c na`o no' cu~ng co' the^? bie^'n hi`nh, chuye^?n da.ng va` a^?n hie^.n vo+'i -du? ma`u sa('c, la`m ta vu+`a thi'ch thu' -de^'n cuo^`ng da.i vu+`a tu+'c -die^n -de^'n so+. ha~i. Nhu+~ng -du+'c ti'nh trong tra('ng, -de.p -de~ nha^'t va` nhu+~ng ha`nh vi to^`i ba.i, ghe^ to+?m nha^'t cu?a ngu+o+`i -da`n ba` kho^ng chi? -du+'ng ca.nh nhau, ma` co`n la^.p lo+` la^?n khua^'t be^n nhau, vu+`a nhu+ khie^u ngo+.i vu+`a nhu+ cho.c tu+'c nhu+~ng ke? -da`n o^ng ba^'t lu+.c. Ngu+o+`i -do+`i -da~ pha?i than ra(`ng, -du+'ng tru+o+'c -da`n ba` co`n -da'ng so+. ho+n tru+o+'c mu~i su'ng, tia ma('t -da`n ba` co`n ghe^ ho+n mu~i te^n xuye^n tim. Hay nhu+ ca'ch no'i cu?a P. Carrel:"-Da`n o^ng gie^'t ngu+o+`i ba(`ng ha`nh -do^.ng, -da`n ba` gie^'t ngu+o+`i ba(`ng khoe' ma('t".

O+? ngu+o+`i -da`n ba` tie^`m a^?n nhu+~ng ti'nh ca'ch rie^ng -da(.c bie^.t, go.i chung la` nu+~ ti'nh. -Do' la` su+. ye^'u -duo^'i, di.u da`ng, me^`m ma.i, -de^`u -da(.n, -de.p -de~ tra'i ngu+o+.c vo+'i ca'i ma.nh me~, cu+'ng co?i, tho^ thie^?n cu?a -da`n o^ng. Ca'i nu+~ ti'nh cu?a ngu+o+`i -da`n ba` -du+o+.c vi' nhu+ ti'nh me^`m ye^'u na(ng -do^.ng cu?a nu+o+'c, ga(.p cho^~ tro^'ng cho^~ tha^'p thi` cha?y to+'i, nhu+ng no' cu~ng ra^'t be^`n bi? cha?y nga`y cha?y -de^m kho^ng tho^i. Nu+o+'c kho^ng bao gio+` kha'ng cu+., ca?n thi` du+`ng ti`m -du+o+`ng kha'c, mo+? thi` tie^'p tu.c cha?y, du` co' tha^'m -di -da^u cu~ng kho^ng ma^'t ba?n cha^'t. Chi'nh ca'i ba?n cha^'t me^'m ye^'u nhu+ng be^`n bi? -do' cu?a ngu+o+`i -da`n ba` co' the^? -da'nh -do^? mo.i su+'c ma.nh nam nhi cu~ng nhu+ nu+o+'c co' the^? ma`i mo`n -da' cu+'ng. La~o tu+? -da~ tu+`ng vie^'t :"Nhu nhu+o+.c tha('ng cu+o+ng cu+o+`ng" (Me^`m ye^'u tha('ng cu+'ng ma.nh), cu~ng nha(`m no'i le^n y' nghi~a -do'. Ta cu~ng co' the^? no'i ca'i nu+~ ti'nh -du+o+.c sinh ra -de^? hoa` ho+.p vo+'i su+. ma.nh me~ cu?a -da`n o^ng ma` ta.o ne^n the^' ca^n ba(`ng, nhu+ su+'c hu't cu?a Du+o+ng va` A^m bie^?u thi. cho su+. ye^u thu+o+ng Nam Nu+~.

Su+'c che^' ngu+. -da`n o^ng cu?a thu+' vu~ khi', ma` thu+o+`ng -du+o+.c go.i Vu~ khi' -da`n ba`, ra^'t -da da.ng vo+'i nhu+~ng co^ng lu+.c kho' ma` lu+o+`ng tru+o+'c -du+o+.c. Nhu+~ng lo+`i no'i nho? nhe. me^`m ma.i co' the^? la`m me^ muo^.i de^~ da`ng ta^m ho^`n bao ke? -da`n o^ng. Hoa(.c co' ma^'y -da^'ng nam nhi la.i co' the^? du+?ng du+ng tru+o+'c sa('c -de.p hay gio.t le^. cu?a -da`n ba`. Nhu+~ng gio.t nu+o+'c ma('t khe~ la(n be^n bo+` ma' -do' co' le~ co`n co' ma~nh lu+.c ghe^ ho+n mo^.t -da^.p nu+o+'c lo+'n, N. G. Thanh cu~ng -da~ pha?i tho^'t le^n :
"Vu~ vo^ kie^`m toa? na(ng lu+u kha'ch
Sa('c ba^'t ba -da`o di. -di.ch nha^n".

(Tro+`i mu+a kho^ng co' khoa' nhu+ giam cha^n kha'ch la.i,
Sa('c -de.p kho^ng co' so'ng ba -da`o va^~n di`m che^'t ngu+o+`i ta.)

Lo`ng ye^u thu+o+ng he^'t mi`nh, ti`nh ca?m vo^ bo+` be^'n, su+. kie^n tri` chi.u -du+.ng cu?a ngu+o+`i -da`n ba`, nhu+~ng -du+'c ti'nh chu'ng ta ai ai kho^ng nhu+~ng pha?i co^ng nha^.n ma` co`n pha?i ki'nh tro.ng va` ngu+o+~ng mo^.. Nhu+~ng ngu+o+`i con ga'i -da~ vi` cha me. ma` ba'n mi`nh nhu+ Na`ng Kie^`u hay vi` cho^`ng ma` tu+. va^~n nhu+ Na`ng Ngu co+ -da^u pha?i hie^'m. Co`n co' bie^'t bao ngu+o+`i phu. nu+~ -da~ vu+o+.t qua ta^'t ca? mo.i thu+? tha'ch so'ng gio' -de^? giu+~ tro.n ti`nh ye^u chung thu?y vo+'i cho^`ng hay vo+'i ngu+o+`i mi`nh ye^u, nhu+ ra(`ng:
"... No^~i lo`ng bie^'t ngo? cu`ng ai,
Thie^'p trong ca'nh cu+?a, cha`ng ngoa`i cha^n ma^y...
... Xin la`m bo'ng theo cu`ng cha`ng va^.y,
Cha`ng -di -da^u cu~ng tha^'y thie^'p be^n..."
(Chinh Phu. Nga^m)

-Do^'i vo+'i -da`n o^ng, ngu+o+`i -da`n ba` be^n ca.nh mi`nh kho^ng chi? la` cho^~ du+.a ti`nh ca?m vu+~ng cha('c ma` co`n la` mo^.t ca'nh tay -da('c lu+.c tro+. giu'p trong mo.i phu+o+ng die^.n cu?a cuo^.c so^'ng chung cu~ng nhu+ trong co^ng cuo^.c tha(ng tie^'n cu?a ngu+o+`i -da`n o^ng. Nhu+~ng ke? nam nhi ta`i ba lo^~i la.c trong li.ch su+? xu+a nay khi -da.t -du+o+.c su+. vinh quang hay tha`nh co^ng tuye^.t -di?nh va^~n thu+o+`ng nha('c, ne^'u kho^ng co' su+. -do^.ng vie^n hay nhu+~ng lo+`i khuye^n bo^? i'ch cu?a ngu+o+`i ba.n -do+`i trong nhu+~ng -de^m ta^m su+., thi` ho. se~ kho^ng the^? tie^'n xa -du+o+.c nhu+ nga`y ho^m nay.

Ti`nh ca?m sa^u -do.ng, su+. hie^'n da^ng ta^'t ca? cho ngu+o+`i mi`nh ye^u thu+o+ng la` khi'a ca.nh tuye^.t vo+`i cu?a ngu+o+`i phu. nu+~. Nhu+~ng -du+'c ti'nh to^'t -de.p -do' vo+'i ti'nh tham lam i'ch ky? thu+o+`ng kho^ng co' mo^.t ranh gio+'i nha^'t -di.nh. Nhie^`u ngu+o+`i -da`n ba` -da~ vu+o+.t qua bie^n gio+'i -do' khi na`o ma` chi'nh ho. cu~ng kho^ng bie^'t. No'i ca'ch kha'c ho. -da~ la^.t ra be^` ma(.t tra'i cu?a mi`nh nhu+ng va^~n ngo^. tu+o+?ng -do' la` khuo^n ma(.t tha^.t, vi` chi'nh ho. cu~ng kho^ng pha^n bie^.t -du+o+.c -da^u tha^.t -da^u gia? trong ta^m tu+ cu?a mi`nh. Ho. nhie^`u lu'c kho^ng the^? ra`ng buo^.c -du+o+.c nhu+~ng suy nghi~ ha`nh -do^.ng cu?a mi`nh theo ly' tri', ma` tha? lo?ng no' -di theo ti`nh ca?m thua^`n tu'y. Chi'nh nhu+~ng ca'i -do' -da~ da^~n -da`n ba` tro+? tha`nh nhu+~ng ke? mang -da^`y thu? -doa.n ghe^ to+?m va` ta`n ba.o nha^'t. Ho. que^n -di ta^'t ca? nhu+~ng gi` go.i la` -da.o -du+'c, lie^m si? va` ngay ca? nhu+~ng nha^n ti'nh ta^`m thu+o+`ng nha^'t. -De^? thoa? ma~n lo`ng tham vo^ -da'y cu?a mi`nh hay lao theo tie^'ng go.i ti`nh ca?m i'ch ky? ho. se~ la`m ta^'t ca?, kho^ng he^` so+. cu~ng nhu+ ho^'i tie^'c cho du` ha^.u qua? -dem la.i co' the^? khu?ng khie^'p nhu+ the^' na`o -di nu+~a. Ta co' the^? vi' ngu+o+`i -da`n ba` lu'c bi`nh thu+o+`ng nhu+ mo^.t chu' me`o con nho? nha('n hie^`n la`nh, thi'ch -du+o+.c vuo^'t ve ye^u chie^`u, no'i to'm la.i tro^ng tha^.t de^~ thu+o+ng. Nhu+ng ba^'t cu+' lu'c na`o con me`o -da'ng ye^u -do' cu~ng co' the^? tro+? tha`nh mo^.t con co.p giu+o+ng cao mo'ng vuo^'t ma` ca`o xe' kho^ng suy nghi~ chi'nh ngu+o+`i chu? to^'t bu.ng -da~ nuo^i na^'ng no'. Nha` trie^'t ho.c Pha'p Voltaire -da~ pha?i ke^'t lua^.n ra(`ng: "Tro+`i sinh ra -da`n ba` -de^? ta.o thu` oa'n, kho^ng co' -da`n ba` kho^ng co' ha^.n thu`".

Thu? -doa.n va` mu+u mo^ cu?a -da`n ba` ra^'t tinh vi -da da.ng, to^i kho^ng muo^'n ke^? da`i do`ng ra o+? -da^y (cha('c ca'c ba.n ai ai cu~ng -da~ tu+`ng -du+o+.c ne^'m mu`i...), chi? bie^'t ra(`ng ra^'t nhie^`u ba^.c nam nhi du` vo^ ti`nh hay lie^`u ma.ng -da~ mu` qua'ng tru+o+'c sa('c -de.p khie^u go+.i, lo+`i no'i ngon ngo.t cu?a -da`n ba`, -de^? ro^`i che^'t trong vo`ng o^m cu?a ho.. Ne^'u ca'c ba.n -da~ tu+`ng -do.c nhu+~ng su+. ti'ch ke^? ve^` nu+~ hoa`ng Ai-ca^.p Cleopart, nu+~ hoa`ng Nga Catherina hay Tu+`-hy tha'i ha^.u tho+`i nha` Thanh be^n Trung Hoa, cha('c co' the^? tu+o+?ng tu+o+.ng -du+o+.c kha? na(ng cu?a -da`n ba` se~ -da.t -de^'n mu+'c na`o. Nhu+ Nguye^~n Du cu~ng -da~ ta? trong ta^.p tho+ Kie^`u:
"... -Da`n ba` de^~ co' ma^'y tay,
-Do+`i xu+a ma^'y ma(.t -do+`i na`y ma^'y gan
De^~ da`ng la` tho'i ho^`ng nhan,
Ca`ng cay nghie^.t la('m ca`ng oan tra'i nhie^`u..."


Co' nhu+~ng ngu+o+`i -da`n ba` sa(~n sa`ng -di tre^n than no'ng -do? hay vu+o+.t qua ba(ng tuye^'t la.nh -de^? co^' -da.t -du+o+.c nhu+~ng gi` ho. muo^'n trong ti`nh ye^u va` va^.t cha^'t (no'i nga('n go.n la` ti`nh va` tie^`n). Su+. -do`i ho?i hai thu+' -do' xuye^n suo^'t ca? cuo^.c -do+`i ngu+o+`i -da`n ba`, va` co' le~ chi? cha^'m du+'t khi ho. che^'t -di. Hoa(.c co' the^? no'i ra(`ng, -da`n ba` co' le~ pha?i che^'t -di vi` -da~ -do`i ho?i qua' nhie^`u . -Do' cu~ng chi'nh ca'i ma` ngu+o+`i ta thu+o+`ng go.i Lo`ng tham vo^ -da'y ba^?m sinh cu?a -da`n ba`. Vi` va^.y chu'ng ta cu~ng cha(?ng ca^`n nga.c nhie^n khi nghe chi'nh nhu+~ng ke? pha'i nu+~ tu+. cho ra(`ng, mo^.t ngu+o+`i -da`n ba` tha^.t su+. tho^ng minh se~ kho^ng bao gio+` nguo^i no^~i hy vo.ng, to+'i mo^.t nga`y na`o -do' ho. se~ -da.t -du+o+.c nhu+~ng gi` ho. mong muo^'n !

Co`n ti'nh i'ch ky? cu?a -da`n ba` -du+o+.c the^? hie^.n ro~ re^.t nha^'t qua su+. ghen tuo^ng cu?a ho., mo^.t ta^.t xa^'u na?y sinh tu+` nhu+~ng tri' o'c he.p ho`i. Cu~ng nhu+ lo`ng tham, ca'i ghen tu+'c la` mo^`i lu+?a cho nhie^`u ha`nh vi -da'ng so+. cua? -da`n ba`. Ngu+o+`i -da`n ba` du+o+`ng nhu+ bie^'n hoa' -di, tro+? tha`nh ca'i gi` -do' ma` ta kho^ng the^? -di.nh nghi~a -du+o+.c, D. Puisieux -da~ pha?i co^ng nha^.n : "Ngu+o+`i -da`n ba` khi no^?i co+n ghen thi` ho. kho^ng pha?i la` -da`n ba` nu+~a ...".

Nhu+~ng gi` to^i vie^'t o+? tre^n tha^.t kinh khu?ng, co' le~ ca'c ba.n se~ tu+. ho?i, va^.y ta.i sao mo.i ngu+o+`i -da`n o^ng va^~n cu+' lao va`o nhu+ la` -de^? no^.p ma.ng, pha?i cha(ng nhu+~ng ke? -da`n o^ng na`y -de^`u ngu ngo^'c he^'t hay sao? Kho^ng pha?i va^.y -da^u! Ly' do thu+' nha^'t ve^` sinh ly' tu+. nhie^n ca'c ba.n -de^`u bie^'t to^i kho^ng ba`n to+'i. Co`n ly' do thu+' hai, vi` nhu+~ng ba^.c nam nhi ngoa`i nhu+~ng ke? thuo^.c loa.i nhu+o+.c tie^?u, co`n -da.i -da so^' -de^`u co' -du? su+'c va` su+. tho^ng minh kho^n khe'o ki`m ha~m -du+o+.c nhu+~ng ti'nh xa^'u cu?a -da`n ba`, kho^ng cho no' bo^.c pha't ra. Co' nhu+ va^.y cuo^.c so^'ng gia -di`nh mo+'i ha.nh phu'c, the^' gio+'i mo+'i -du+o+.c ye^n la`nh.

Tro+`i -da^'t luo^n luo^n thay -do^?i, lu'c na('ng lu'c mu+a, lu'c ye^n ti~nh lu'c gio' ba~o, mo^~i lu'c mo^~i nga`y la.i mo^.t kha'c, kho^ng ai bie^'t -du+o+.c ca'i gi` sa('p to+'i se~ xa?y ra. -Da`n ba` cu~ng va^.y -do', o+? mo^~i mo^.t ngu+o+`i phu. nu+~ hay mo^.t co^ ga'i la` ca? mo^.t the^' gio+'i mo+'i la., vu+`a bi' hie^?m vu+`a ly' thu'. Nhu+ng the^' gio+'i -do' kho^ng chi.u -du+'ng ye^n ta.i cho^~ cho ta ti`m to`i, ma` luo^n luo^n bie^'n -do^?i mo^.t ca'ch ky` die^.u. No' cuo^'n hu't ta, -du+a -da^?y ta co' lu'c nhu+ to+'i to^.t -di?nh cu?a thie^n -da`ng, co' lu'c la.i nhu+ -de` ta xuo^'ng ta^.n cu`ng cu?a -di.a ngu.c. La` -da`n o^ng ai ai cu~ng muo^'n va` pha?i ti`m cho mi`nh mo^.t the^' gio+'i, mo^.t -die^?m tu+.a cho cuo^.c -do+`i, va^.y kho^ng co`n ca'ch na`o kha'c la` -da`nh lao va`o mo^.t the^' gio+'i mo+'i na`o -do' -de^? ti`m hie^?u, -de^? nghie^n cu+'u, -de^? xoay chuye^?n no' vo+'i hy vo.ng mi`nh se~ che^' ngu+. -du+o+.c no', hay chi'nh no' se~ che^' ngu+. mi`nh(!). Du` gi` -di nu+~a, mie^~n ta co' the^? chi.u -du+.ng -du+o+.c mo.i su+. phong ba ba~o to^', kho^ng bo? cuo^.c ma` cu+' tru. vu+~ng, thi` ro^`i se~ ta.o -du+o+.c cho mi`nh mo^.t cuo^.c so^'ng ha.nh phu'c, ye^n la`nh vui ve? trong the^' gio+'i rie^ng -do'. Chu'ng ta co' the^? -da.t -du+o+.c -die^`u -do' hay kho^ng, kho^ng chi? phu. thuo^.c va`o chi'nh kha? na(ng ba?n tha^n chu'ng ta ma` co`n pha^`n nhie^`u va`o so^' pha^.n -da^?y -du+a.

-De^? ke^'t thu'c to^i xin -du+o+.c vie^'t la.i lo+`i ba`n cu?a Kho^?ng tu+? (Konfuzius) ca'ch -da^y 2500 na(m: "-Da`n ba` va` no^ le^. la` hai loa.i ngu+o+`i kho' hie^?u nha^'t, to+'i ga^`n thi` ho. la`m ve? cao sang, tra'nh xa thi` la.i sinh ra ma^'t lo`ng".